استانداردهای غذای حلال

غذاي حلال به خوراکی ها و نوشیدنی هایی اطلاق می شود که بر اساس قوانین اسلام مجاز دانسته شده است

غذای حلال یکی از ضروری‌ترین نیازمندی هایی است که باید امکان فراهم کردن آن برای هر مسلمان در هر نقطه جهان وجود داشته باشد. مفهوم غذای حلال اهمیت پاکیزگی مواد غذایی و نوشیدنی است. این غذاها و نوشیدنی‌ها باید قبل از مصرف با توجه به سه دستورالعمل مورد تایید قرار گیرد؛ غذا و مواد غذایی مورد استفاده باید حلال باشد، باید از طریق حلال بدست آمده باشد و نباید در ارتباط با مواد غذایی زیان آور برای سلامت بدن باشد.
اکنون در شرایط جهانی شدن، بایسته است معیارهای حلال در همه زمینه ها به شکل استاندارد، تدوین و از سوی مراکزی نظارت دائمی شود و کلیه محصولات با نشانه خاصی که امنیت خاطر مصرف کنندگان را تضمین کند، در سطح جهانی عرضه شود و همه تولید کنندگان موظف باشند این نظارت را پذیرفته و با درج این نشانه بر روی محصولات خود، مصرف کنندگان مسلمان در همه نقاط جهان بویژه در کشورهای غیر اسلامی را امنیت خاطر بخشند.

استاندارد غذای حلال

این استاندارد مختص کشورهای اسلامی و مسلمانان جهان است. از نام این استاندارد مشخص است که بیشترین کاربرد آن برای مواد غذایی است و نشان می­دهد که مسلمانان می­توانند ماده غذایی را که از چنین استانداردی برخودار است، مصرف کنند. امروزه علامت حلال علاوه بر اینکه مورد توجه مسلمان است در بین سایر ادیان نیز به علت سلامت و کیفیت مواد غذایی مورد توجه قرار گرفته است.

در سال ۱۹۹۷ استاندارد حلال برای اولین بار در سطح بین المللی مطرح و تعریف غذای حلال در آن انجام شد در این آیین نامه نه تنها تولید و فرآوری محصولات مشمول قوانین حلال می­گردد بلکه حمل و نقل ، نگهداری، ذخیره سازی، و هر وسیله و ابزاری که به نوعی در این فرآیند دخیل است را شامل می­شود.

استاندارد غذای حلال کشورهای عضو سازمان  (OIC) کنفرانس اسلامی:

از آنجایی که در تدوین استاندارد غذای حلال مالزی و استاندارد بین المللی کدکس (راهنمای کلی برای استفاده از عنوان حلال” براساس راهنمای دپارتمان توسعه اسلامی مالزی) برای غذای حلال آرای فقهی مذاهب مختلف به ویژه مذهب شریف جعفری لحاظ نگردیده بود؛ استاندارد غذای حلال توسط  OIC/SMIIC(سازمان همکاری اسلامی/موسسه استانداردها و اندازه شناسی کشورهای اسلامی) در اکتبر ۲۰۱۰ در استانبول ترکیه با شعار در نظر گرفتن مشترکات فقهی تمامی مذاهب اسلامی تدوین شده است.

همچنین این سازمان مبادرت به تهیه پیش نویس سایر استانداردها برای پاسخ به تقاضای بازار جهانی در تحقق استانداردهای جهانی حلال و تجارت محصولات حلال کرده است.

استانداردهای ملی و بین المللی موجود در زمینه غذای حلال:

استانداردهای ملی در خصوص حلال:

۱- استاندارد ملی ایران به شماره ۱۲۰۰۰: غذای حلال – راهنمای عمومی

۲- استاندارد ملی ایران به شماره ۱۹۱۱۶، سال ۱۳۹۴: راهنما برای نهاد تائید صلاحیت – تائید کننده صلاحیت نهادهای گواهی  کننده حلال

۳- استاندارد ملی ایران به شماره ۱۹۵۲۹، سال ۱۳۹۴: راهنما برای نهادهای گواهی کننده حلال
۴- استاندارد ملی ایران به شماره ۱۹۹۳۳، سال ۱۳۹۴: گردشگری حلال – الزامات

هم چنین ۳  استاندارد بین المللی در زمینه غذای حلال تدوین شده است:

OIC/SMIIC 1: 2017, GENERAL REQUIREMENT FOR HALAL FOOD

غذای حلال – راهنمای عمومی

OIC/SMIIC 2: 2017, REQUIREMENTSFOR BODIES PROVIDING HALAL CERTIFICATION

الزامات برای نهادهای گواهی کننده حلال

OIC/SMIIC 3: 2017, REQUIREMENTS FOR THE HALAL ACCREDITATION BODy ACCREDITING HALAL CONFORMİTY ASSESSMENT BODİES

الزامات تایید کننده صلاحیت نهادهای گواهی کننده حلال

استاندارد ملی غذای حلال- راهنمای عمومی :

راهنمای عمومی غذای حلال (۱۲۰۰۰) ، با همکاری کلیه ذینفعان و با نظارت سازمان ملی استاندارد در سال ۱۳۸۸، به عنوان استاندارد ملی ایران تدوین و ملاک اجرا قرار گرفت. جهت تهیه و تدوین این استاندارد، مضاف بر استفاده از قوانین فقهی شرع اسلام همچون احکام حلیت، صید و ذباحه و اصول فقهی مرتبط، از نظرات دیگر صاحب نظران دراین زمینه نیز استفاده شده است. علاوه بر این ضمن توجه به شرایط موجود و نیازهای جامعه، درحد امکان بین این استاندارد و استانداردهای بین المللی و ملی سایر کشور های اسلامی، هماهنگی لازم صورت گرفته است.

این استاندارد برای موضوعات زیر کاربرد دارد: فرآورده ها ی غذ ایی که در تو لید و فرآوری آن ها، به هر میزان هر چند جزیی، از مواد اولیه و افزودنیهای با منشاء حیوانی یا مستی آور استفاده شده باشد. این فرآورده ها می تواند شامل : انواع فرآورده های گوشتی، لبنی، روغنی، آشامیدنی، فرآورده های تخمیری الکلی و مشتقات آن ها باشد.
مواد اولیه و افزودنیهای غذایی که منشاء حیوانی یا مستی آور دارند. این مواد می تواند شامل:  انواع مواد افزودنی، نگهدارنده، طعم دهنده، قوام دهنده و مانند آن با پایه حیوانی و مستی آور مانند ژلاتین، مایه پنیر، آلبومین و ترکیبات آنزیمی باشد.
مواد اولیه، افزودنیها و فرآورده های غذایی که روش تولید آنها ممکن است به گونه ای باشد که منجر به تغییر در اصل حلیت ماده غذایی گردد؛ مانند آب انگور که براثر جوشیدن تا قبل از تبخیر دو سوم آن، حرام می گردد.
مواد اولیه، افزودنیها و فرآورده های غذایی که ممکن است در هر مرحله از زنجیره غذایی با مواد نجس یا غیرحلال در تماس باشند. این مر احل می تواند شامل دریافت، آماده سازی، فرآوری، جداسازی، استحصال، استخراج، تعیین، بسته بندی، برچسب گذاری، علامت گذاری، کنترل، جابجایی، حمل و نقل، توزیع، انبارش، عرضه و سرو کردن غذای حلال و محصولات آن، ازجمله اجزای تشکیل دهندۀ مواد غذایی و ترکیبات کمک فرآوری کننده باشد.

اهمیت تدوین استاندارد غذای حلال

بـه منظـور دسـتیابی بـه گسترش تجارت، رشد اقتصادی و توسعه محصولات، وجود اسـتاندارد بـرای اطمینـان در تعـاملات امـری ضروری برای تمام دست اندرکاران تجارت جهانی می باشد. در واقع استاندارد، زبـان فراملـی مشـترکی را برای تجارت و کمک به برقراری ارتباط دانش، تکنولوژی و عملکرد تجاری بین موسسات داخل و خـارج از کشور فراهم می کند.

در حال حاضر نزدیک به ۳۰ نشان حلال در سراسر دنیا در حال استفاده می باشد. امروزه بازرگانی فراورده­های حلال به ویژه غذای حلال به عنوان یکی از برنامه­های سودمند اقتصادی، مورد توجه بیشتر کشورهای مسلمان و حتی غیرمسلمان قرار گرفته است. قدرت اقتصادی فراورده­های حلال با ایجاد فرصتهای شغلی برای مسلمانان، می تواند بازارهای نوینی را ایجاد کند و نوآوری­هایی را برای جایگزینی فراورده­های حلال به جای همانند غیرحلال آن ایجاد نماید .

صنعت تولید حلال

باتوجه به اهمیت تولید محصولات با برند حلال اولین بار در سطح بین المللی در سال ۱۹۹۹ کمیته مشترک شورای جهانی حلال و سازمان خوار بار جهانی تعریف رسمی از غذاهای حلال ارائه نمود. در این تعریف نه تنها تولید و فرآوری مشمول قوانین و مقررات برند حلال می شود بلکه به مساله حمل و نقل، ذخیره سازی، و یا هر وسیله و ابزاری که به نوعی در این فرآیند دخیل باشد را شامل می شود. البته در حال حاضر دامنه برند گستره بسیار وسیعی از فعالیتهای اقتصادی از جمله تولیدات دارویی، ارایشی، بهداشتی، منسوجات، پوشاک، چرم، فعالیتهای مالی، بانکداری، مسافرت، توریسم، را شامل می گردد.

در حال حاضر رقابت شدیدی بین کشورهای مسلمان و غیر مسلمان در جهان وجود دارد اما کشور مالزی در این میان جز پیشتازان می باشد جالب اینکه نشان حلال بعد از مالزی بیشترین استفاده و تولید را در کشورهایی مانند انگلستان و فرانسه دارد. به طوری که در بسیاری از شهرهای کشورهای غربی پشت ویترین مغازه‌های اغذیه فروشی، با خط درشت کلمه غذای حلال را مشاهده می­شود.

با گسترش جمعیت مسلمانان و افزایش بازارها، فرصت‌های جدیدی برای تولیدکنندگان مواد غذایی حلال بوجود خواهد آمد. حجم تجارت غذای حلال در جهان سالانه به حدود چهار هزار میلیارد دلار می رسد و هریک از کشورها در تلاش هستند جایگاه خود را در این تجارت تثبیت کنند، اما اینکه جایگاه ایران در این اقتصاد جهانی و سودآور کجاست، دست اندرکاران پاسخ روشنی ندارند.

حوزه‌های محصولات حلال

بازار جهانی حلال در سال‌های اخیر به حوزه‌های دیگری نیز افزایش پیدا نموده است. در حال حاضر فقط استاندارد غذای حلال توسط ۵۷ کشور اسلامی در قالب سازمان همکاری‌های اسلامی (OIC) در اکتبر ۲۰۱۰ در استانبول ترکیه تدوین و به امضاء رسیده اما در نظر دارند تا برای پاسخ به تقاضای بازار جهانی در تحقق استانداردهای جهانی حلال و تجارت محصولات حلال در حوزه‌های ذیل نیز وارد شوند:

  • غذای حلال
  • داروی حلال
  • مواد بهداشتی حلال
  • مواد آرایشی حلال
  • گردشگری حلال
  • خدمات مالی حلال از قبیل بانکداری، بورس ، بیمه و…
  • ترانزیت حلال
  • پوشاک حلال
  • خدمات جانبی حلال از قبیل رسانه، ورزش و تفریحات، کسب و کار و…

مراحلی که باید در تهیه و توزیع غذای حلال مورد توجه قرار گیرد:
۱-ماشین آلات، لوازم، مراحل تولید و لوازم پشتیبانی کننده فرآیند تولید:

ابزار، ظروف، ماشین­ها و پشتیبانی­های تولید بکار برده شده برای تولید غذای حلال، نباید ساخته شده و یا شامل هیچ گونه موادی که طبق احکام اسلامی حرام شناخته شده، باشند و تنها باید جهت استفاده غذای حلال باشد.

درصورتی که هر یک از خطوط تولید توسط هر گونه محصول غیرحلال به حرام تبدیل شود باید طبق احکام اسلامی شستشو و پاک گردد. به محض تبدیل، خط تولید باید تنها جهت غذای حلال عمل کند. تکرار تبدیل خط تولید حلال به حرام و دوباره تبدیل آن به تولید حلال جایز نیست و نباید اجازه داده شود.

روغن­های استفاده شده به منظور تعمیر و نگهداری ماشین آلات و تجهیزات که با غذا تماس پیدا می­کنند، باید روغن با کیفیت غذایی باشد و شامل مواد غیرحلال نباشد.

تجهیزات و ابزارآلاتی که برای آزمایش استفاده می­شوند و در مراحل تولید بر کیفیت محصول یا سلامتی تاثیر می­گذارند، باید تحت قاعده و اصول معینی درآیند.

۲-فرآیند تولید غذا:

در کلیه مراحل تولید غذا در صورتی که موارد زیر رعایت شود، حلال است:

۱-در محصولات یا عناصر آن هیچ منبعی از مواد غیرحلال نباشد (موادی که در احکام اسلامی حرام هستند).
۲-کمترین مقدار از مواد غیرحلال طبق احکام اسلامی در محصولات وجود نداشته باشد.

۳-محصولات و یا عناصر آنها باید سالم بوده و مضر نباشند.

۴-محصولاتی که آماده و تولید می ­شوند، با استفاده از تجهیزات و وسایلی که عاری از هر گونه آلودگی به مواد حرام هستند، انجام شود.

۵-در جریان آماده سازی، فرآوری، بسته بندی یا حمل و نقل، غذای حلال باید از هر گونه غذای دیگری که شرایط خاص در بندهای (۱)، (۲)، (۳) و (۴) را دارا نیستند، به صورت جداگانه نگهداری شوند. یا هر چیزی که به عنوان غیرحلال در احکام اسلامی شرح آن داده شده است.

۶-در جریان آماده سازی، فرایند تولید، بسته بندی، ذخیره سازی و یا حمل و نقل اجازه حمل هیچ گونه اجزای حرام و یا نجس از قبیل حمل پس مانده و یا مایع محلل عصاره و یا هر گونه پشتیبانی تولید حتی اگر آنها به عنوان غذا نباشند، وجود داشته باشد .

۷-در صورتی که تماس مستقیم با غذا وجود دارد باید از کارگر مسلمان استفاده شود.

۳-ذخیره سازی، عرضه:

کلیه غذاهای حلال که انبار، عرضه، فروخته و یا آماده می شوند، در جریان حمل و نقل باید دسته بندی شده و برچسب حلال خورده و در هر مرحله از دیگر غذاها، تفکیک شده در نتیجه از آمیختن آنها یا آلودن شان با چیزهایی که حلال نیستند، جلوگیری می شود.

حمل و نقل باید با نوع محصول سازگاری داشته باشد. برای محصولاتی که باید با سیستم سرمایی انتقال یابند، قوانین خاص خودشان باید اجرا گردد. خودروهای حمل و نقل باید اصول بهداشت و پاکیزگی را رعایت کنند.

۴-بهداشت و ضدعفونی:

۱-بهداشت و ضدعفونی، پیش شرط لازم در آماده سازی غذای حلال است و آن شامل، جنبه های مختلف بهداشت فردی، لباس، تجهیزات و اساس کار برای فرآوری و تولید غذای حلال است.

۲-غذای حلال باید به روشی آماده، کنترل، بسته بندی، انتقال و انبار شوند که اصول بهداشت و پاکیزگی، لازمه اصول عمومی کدکس در غذای بهداشتی و دیگر استانداردهای مرتبط کدکس را برآورده کنند.

۳-مواد شیمیایی و دیگر مواد استفاده شده جهت پاکیزگی و بهداشت، باید برای استفاده در غذا مفید باشد.

۴-مواد و عناصر شیمیایی به کار برده شده برای بهداشت و پاکیزگی، باید برای استفاده در بخش غذای حلال مناسب باشد(نباید اجزاء و عناصر حرام از قبیل الکل در غذا تولید کند.)

۵-ایمنی غذا:

غذای حلال باید تحت شرایط اکید بهداشتی، مطابق با احکام و قوانین کدکس CAC/RCP1 کنترل، بسته ­بندی و پخش یا تولید شوند یا تحت استاندارد بهداشت صحیح همانند ISO22000 انجام شود.

کلیه اقدامات برای ایمنی غذا بایستی برای استفاده در بخش غذای حلال مناسب باشد.( نبایستی هیچ گونه عناصر حرام از قبیل الکل در غذا تولید کند، بعلاوه شستشو با آب مطابق با قانون شریعت انجام شود).

۶-روش های بازرسی:

بازرسی و آزمایش هایی که به منظور و هدف تشخیص منابع و عناصر حرام که ممکن است در محصول حلال و گروه­های تولید وجود داشته باشند، انجام می­شود مربوط به سرم شناسی، بازرسی بافت شناسی، منابع طبیعی، شیمیایی و تجزیه میکروبیولوژی، کشف خون، محصولاتی با اندام های اصلاح شده از لحاظ ژنتیکی، مواد نگاهدارنده و مواد افزودنی بعلاوه آزمایش بسته بندی، باید مطابق با شیوه آزمایش و بازرسی انجام شود که بر پایه شیوه مورد قبول معتبر در سطح بین المللی انجام می شود.

بسته بندی باید به منظور اطمینان از وجود برچسب مشخص در بند مربوط به برچسب زدن وارسی شود.

۷-شناسایی و قابلیت جستجو :

جائی که غذای حلال باید توسط ابزار مناسب از طریق تشخیص محصول شناسایی و مشخص شود، وضعیت غذای حلال باید با توجه به نظارت و مقررات سنجش تعیین گردد.

زمانی که برای تشخیص حلال در یک غذا، آزمایش لازم دانسته شد، آن محصول باید کنترل شود و از طریق آزمایش محصول ارزیابی گردد. استاندارد ISO22000 یا قوانین کدکس، اصول و مقررات اساسی خاص برای طراحی و اجرای سیستم قابلیت جستجو برای غذای حلال را ارائه می دهند. این قوانین می توانند توسط سازمان های اجراکننده در هر مرحله در زنجیره غذایی استفاده شوند.

۸-عرضه به بازار:

کلیه غذای حلالی که انبار شده، عرضه، فروخته و یا آماده می شوند، باید دسته بندی شده و برچسب حلال بر روی آن زده شود و در تمامی مراحل تفکیک شوند، بنابراین از آمیختن آنها یا سرایت با چیزهایی که حرام هستند، جلوگیری می­شود.

۹-بسته بندی و برچسب زدن:

بسته بندی:

غذای حلال باید بطور مناسب بسته­بندی شود و از مواد بسته بندی استفاده شده باشد که طبق مرحله بسته بندی در بند ۱۰- ۵ انجام شده باشد و باید طبق این بند، از روش پاکیزه و بهداشتی مطابق با اصول علم بهداشت انجام شده باشد. لاشه های گوشت باید به محکمی در بسته های بی بو، سالم، تازه و پاکیزه­ای که کیفیت گوشت را تغییر ندهد و بر آن اثر نگذارد یا بر اثر گوشت تاثیر نپذیرد، بسته بندی شود. بسته بندی باید سفید و کرم رنگ باشد که ضد نفوذ آب بوده، رطوبت پذیر و ضدروغن یا کاغذ پوست، فویل، قطعه فیلم، کیف پلی اتیلن و پی وی سی رطوبت پذیر باشد.

برچسب زدن:

بدلیل مقررات  مشخص شده در استاندارد ISO22000  یا قوانین کدکس CAC/RCP1 هر بسته باید بطور قانونی و بطور پاک نشدنی علامت خورده شود یا یک برچسبی برروی آن حک شود که حاوی اطلاعات لازم، مانند لیست عناصر موجود در محصول باشد.